TUSAŞ Genel Müdürü Mehmet Demiroğlu, Azerbaycan basını Oxu.Az’a verdiği özel röportajda, şirketin kuruluş amacından KAAN ve ANKA-3 programlarının son durumuna, Azerbaycan ile yürütülen iş birliklerinden gelecek 10 yıllık vizyona kadar birçok başlıkta değerlendirmelerde bulundu. Demiroğlu, TUSAŞ’ın önümüzdeki 10 yılda 1500 platform teslim etmeyi ve dünyanın ilk 20 savunma sanayii şirketi arasına girmeyi hedeflediğini söyledi.
– TUSAŞ’ın kurulma amacı ve onu Türkiye’nin diğer savunma sanayii kurumlarından ayıran farkı nedir?
– 1973 yılında kurulan şirketimizin temel amacı Türk Hava Kuvvetlerimizin savaş uçağı ihtiyacını karşılamaktı. Tabii o zamanlar kendi savaş uçağımız bulunmadığından bu ihtiyacı F-16 üzerinden gidermeye çalışıyorduk. 1984 yılındaki Amerikan ortaklığına binaen TAI ismini alan şirketimiz, F-16 uçağını üretip uçak üzerindeki sistemlerin entegrasyonunu ve uçuş testlerini yaparak ülkemizin savaş uçağı ihtiyacını karşılıyordu. O dönemde “sıfır hatalı”, hatta “mükemmel” derecesinde F-16’lar üretmiş olsak da Türk savunma sanayisi ve şirketimiz açısından asıl dönüm noktasının 2004 yılında yaşandığını söyleyebilirim.
2004 senesinde düzenlenen Savunma Sanayii İcra Komitesi’nde Cumhurbaşkanımız Sayın Recep Tayyip Erdoğan’ın vizyoner hamlesiyle alt yüklenicilikten ana yükleniciliğe geçilmiş; bugünkü özgün projelerimizin temeli atılarak yerli ve milli savunma sanayii vizyonu uygulamaya koyulmuştur. Yani ateş 2004 yılında fitillenmiştir. Bu doğrultuda, 2005 yılında yabancı hisseleri satın alınarak tamamen milli bir yapıya bürünen TUSAŞ, özgün ürünlerini geliştirme yönünde çalışmalarına başlamıştır.
Bugün geldiğimiz konum itibarıyla, 5. nesil savaş uçağına sahip dünyadaki dört ülkeden biri olarak özgün bir konumda bulunuyoruz. Yakın zamanda ilk uçuş haberini alacağımız T925 helikopterimiz hariç, diğer tüm özgün ürünlerimizi gökyüzüyle buluşturmanın gururunu taşıyoruz.
TUSAŞ’ı ayrıcalıklı kılan bir diğer husus da sabit kanat, döner kanat platformları ile insansız hava araçlarının tasarım ve üretimini tek bir çatı altında toplayan ve uzay teknolojisini de kapsamak üzere birçok alanda ileri teknoloji proje geliştiren bir şirket olması. Bu platformaların hepsini aynı anda, tek bir çatı altında toplayan dünyada başka bir şirket daha mevcut değil. Bunun kabiliyeti ve oluşturduğu know-how bizi küresel rekabette avantajlı bir konuma taşıyor.
– TUSAŞ’ın şu an üretmiş olduğu ürünlerde, özellikle son zamanlarda öne çıkan KAAN, HÜRJET, GÖKBEY, ANKA 3’te millîleşme ve yerlileşme oranı ne kadardır?
– Bir kere şunu söyleyeyim, GÖKBEY tamamen yerli ve milli bir ürünümüz. Fakat burada oran esaslı değerlendirmemek lazım. Şirketimizin bu konudaki yaklaşımı oran odaklı bir söylemin ötesinde; kritik teknolojilerde tasarım ve sistem sahipliğini tesis etmeye ve sürekliliği sağlamaya yöneliktir. Stratejik hedef, platform bazlı yerlilik oranlarını artırırken aynı zamanda sürdürülebilir, derinlikli ve ihracata açık bir havacılık teknolojisine sahip olmaktır. Elbette ki nihai olarak bütün platformlarımızda tamamen yerli kapasiteye erişmeyi hedefliyoruz. Fakat burada kapasite sözcüğünün altını çizmek istiyorum. Kapasiteye sahip olduktan sonra üretip üretmemek, fayda-zarar analizi çerçevesinde bize kalsın istiyoruz. Çünkü TUSAŞ’ın önümüzdeki yıllara ilişkin temel hedefi seri üretim yapmak. Beklentimizi karşılayacak seviyedeki bir seri üretimde de her şeyi bizim üretmemiz zaten gerçekleştirilebilir bir yaklaşım değil.
– TUSAŞ’ın şu anda dünya savunma sanayii şirketleri arasında mevcut rekabet alanında konumu nedir?
– TUSAŞ, 53 yıllık mühendislik birikimiyle tasarımdan üretime, testten sertifikasyona kadar geniş bir yetkinlik alanında; farklı ürün gruplarındaki birçok platformu aynı anda hayata geçirebilen bir şirket olarak dünyada özgün bir konumda yer almaktadır. Biraz önce de belirttiğim gibi, dünyada başkaca böyle bir savunma sanayii şirketi yok.
Farklı ürün grupları arasındaki bilgi ve tecrübe aktarımı TUSAŞ’ı küresel rekabette avantajlı bir konuma taşıyor. Bir şeyi sıfırdan keşfederek üretmek başka, elde edilen tecrübe ve bilgilerden yola çıkmak başka. Şunu rahatlıkla söyleyebilirim; yeni bir platform üretirken bile başlangıç noktasında değiliz biz artık.
Bugün geldiğimiz noktada, gökyüzüyle buluşan Milli Muharip Uçağımız KAAN, Jet Eğitim Uçağımız HÜRJET, Yeni Nesil Eğitim Uçağımız HÜRKUŞ, Genel Maksat Helikopterimiz T625 GÖKBEY, Hafif Sınıf Taarruz Helikopterimiz T129 ATAK, İHA’larımız ANKA, AKSUNGUR ve ANKA 3, TUSAŞ’ın tasarlayıp ürettiği özgün platformlardır. Bu platformlar, Türkiye”yi küresel arenada “Game Changer”, yani oyun değiştiren bir konuma taşıdı.
Yalnızca platform üretimi olarak da düşünmeyin. Boeing, Airbus, Sikorsky gibi dünyanın en önemli havacılık şirketlerine ürettiğimiz parçalarla sivil havacılıkta da yer alıyoruz. Yani “Defense News Top 100” sıralamasında dünyanın 47. savunma sanayi şirketi olmamız bir tesadüf değil.
– TUSAŞ şu an kaç ülkeyle iş birliği içerisindedir, kaç ülkeye satış yapmaktadır?
Savunma Sanayii Başkanlığımızın açıkladığı verilere göre, sektörümüzün 2025 yılında elde ettiği 10 milyar doları aşkın ihracat gelirinin 1 milyar doları aşkın kısmı şirketimize ait. Bugün 16 farklı ülkeyle 23 ihracat anlaşmamız bulunuyor. Türkiye Cumhuriyeti tarihinin rekor ihracat anlaşması olarak tarihe adımızı yazdıran 48 adet KAAN’ın Endonezya’ya ihracatına ilişkin imzaladığımız anlaşma ve özgün ürünlerimizin kapısını Avrupa pazarına da açacak olan Jet Eğitim Uçağımız HÜRJET’in İspanya anlaşması şu anda en güncel olanlar. Mevcut ihracatlarına ek olarak HÜRKUŞ’un Azerbaycan’a ihracatı için sözleşme görüşmelerinde son aşamaya geldiğimizi söyleyebilirim.
Bizi rakiplerimizden ayıran en önemli özelliğimiz, sahada verdiğimiz destek. Şu an ekiplerimiz Afrik'”da çölün ortasında da, -30 derecede Orta Asya’da da saha desteklerini veriyorlar.
– TUSAŞ hava araçları yapmakla beraber uçak parçaları da üretmektedir. Şu anda kaç ülke için uçak parçaları üretilmekte?
Evet, gökyüzünde gördüğünüz her uçak TUSAŞ’ın bir parçasını taşıyor. Boeing, Airbus, Sikorsky gibi dünyanın en büyük hava aracı üreticilerine 400’ü aşkın yüksek teknoloji kapasiteli üretim tezgahlarında parça üreten şirketimiz, bazı parçaların üretimini tek elden üstlenmektedir. 2025 yılında, 10 milyonu aşkın parça üretiminden elde edilen yaklaşık 540 milyon dolarlık gelir, TUSAŞ havacılık yapısallarının üretim kapasitesini gözler önüne sermektedir.
– İkinci Karabağ Savaşı sonrasında imzalanan Şuşa Beyannamesi ile Türkiye ve Azerbaycan arasında ikili ilişkiler en üst seviyeye taşındı. Bu elbette tüm alanlara ve savunma sanayii alanına da etkisini gösterdi. Bu bağlamda Azerbaycan’la ortaklaşa gerçekleştirilen projeler var mı?
– Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkiler, kökleri ortak tarihe, kültüre ve kader birliğine dayanan karşılıklı güven ve stratejik iş birliği çerçevesinde şekillenmiştir. “Tek millet, iki devlet” anlayışı, Cumhurbaşkanımız Sayın Recep Tayyip Erdoğan’ın da defaatle vurguladığı üzere, sadece duygusal bir söylem değil; güvenlikten savunma sanayiine, enerjiden teknolojiye kadar uzanan kapsamlı bir iş birliğini ifade etmektedir.
İkinci Karabağ Zaferi sonrasında imzalanan Şuşa Beyannamesi, tarihi birlikteliğimizi müttefiklik seviyesine taşıyarak savunma sanayiinde ortak üretim, teknoloji paylaşımı, eğitim ve koordinasyon mekanizmalarını kurumsal bir zemine oturtması bakımından bizler için oldukça önemlidir. Bu çerçevede Türkiye ve Azerbaycan, yalnızca ürün tedarik eden ve satın alan iki ülke değil; birlikte geliştiren, birlikte üreten ve bölgesel güvenliğe birlikte yön veren stratejik ortaklardır. Savunma alanındaki iş birliği ise; insan kaynağı yetiştirilmesinden yüksek teknoloji platformlarının geliştirilmesine kadar geniş bir perspektifte ilerlemekte, iki kardeş ülkenin millî kapasitesini karşılıklı olarak güçlendirmektedir.
TUSAŞ özelinde bahsedecek olursam, Şimşek sistemi ile başlayan iş birliğimizi Su-25 uçakların modernizasyon projesi takip etmiştir. Bu projede ilk aşamayı başarıyla tamamlayıp ikinci aşamaya geçtik. HÜRKUŞ’un ihracatına ilişkin sözleşme görüşmelerinde de, biraz önce de belirttiğim gibi son aşamaya geldik. İnşallah yakın zamanda Azerbaycan semalarında HÜRKUŞ’umuzun uçtuğu günleri hep birlikte göreceğiz.
STP firmasıyla yaptığımız iş birliği kapsamında, KAAN’ın ve HÜRKUŞ’un birkaç parçası kardeş ülkede üretildi. Halihazırda HÜRKUŞ’un bazı yapısal parçalarının bu firmadaki üretimi devam ediyor. Su-25’in modernizasyon sürecinde de aktarımı düşünülen paket çalışmalarımız mevcut. Geliştirilen üretim kabiliyetiyle tedarik altyapısının sürdürülebilirliğine ve bölgesel üretim kapasitesine katkı sağlıyoruz.
Bunların yanı sıra, Azerbaycan’da bir şirketimiz bulunuyor. Temaslarımızı güçlendirmek, yakın ilişkilerimizi pekiştirmek maksadıyla 2024 yılında kurduk burayı. Ayrıca üniversite-sanayi iş birliği projelerimiz de bizler için oldukça önemli. Azerbaycan Üniversitesi’nden mezun olan mühendislerimize şirketimizde istihdam olanağı sağlamaktayız. Azerbaycan Teknik Üniversitesi ve Azerbaycan Milli İlimler Akademisi ile imzaladığımız protokoller kapsamında, şirketimizde yürütülen Mühendislik Geliştirme Programları aracılığıyla mühendislerimize eğitim vermekteyiz.
Türk Havacılık Uzay Sanayii olarak Turkish Aerospace Azerbaijan şirketimiz aracılığıyla Azerbaycan’da havacılık üretim kabiliyetinin gelişmesine katkı sağlamayı hedefliyoruz. Bu kapsamda yerel firmalarla çalışarak özgün platformlarımızın bazı parçalarının üretimini Azerbaycan’daki şirketlere yaptırıyoruz. Aynı zamanda bu firmaların AS9100 başta olmak üzere havacılıkta uygulanan kalite yönetim sistemleri, mühendislik faaliyetleri, sertifikasyon süreçleri ve üretim disiplinlerine uyum sağlamaları için gerekli altyapı ve süreçlerin oluşturulmasına destek veriyoruz.
Bütün bunlar kardeş ülkemizle ortak geleceğimizi birlikte inşa etmeye yönelik TUSAŞ olarak attığımız adımlar.
– KAAN, HÜRKUŞ, GÖKBEY, ANKA-3 gibi tarihe geçecek projeleriniz var. Bildiğimiz üzere bunlardan GÖKBEY teslim edildi, HÜRKUŞ’la ilgili de güzel gelişmelerin şahidi olduk. Geleceğin beşinci nesil uçakları KAAN ve insansız hava aracı ANKA-3’le ilgili süreç hangi aşamada? Bu konuyla ilgili detaylı bilgi verir misiniz?
– KAAN, sadece TUSAŞ’ın değil, Türkiye”nin “crown” projesi. Yalnızca bir uçak projesi değil, bir ekosistem projesi. 5. nesil savaş uçağına sahip dünyadaki dört ülkeden biri olma ayrıcalığını bizlere yaşatan bir platform. Türk mühendisliğinin gücünü dünyaya duyuran bir platform olması bakımından da bizler için oldukça önemli.
KAAN’da seri üretim faaliyetleri son hızıyla devam ediyor. 3 adet KAAN’ımızı yakın zamanda hangardan çıkardık. Bunlardan bir tanesi statik testlerde kullanılacak. Havada karşılacağı zorlukları önce yerde test edeceğiz. İkinci uçağımız ise kısa sürede uçuş testlerine başlayacak, bu yıl içinde inşallah uçuracağız onu. Bu uçağımız 2024 yılında uçurduğumuz KAAN”a göre çeşitli farklılıklara sahip. Hedefimiz, 2028’de KAAN’ı Hava Kuvvetlerimize teslim etmek. Yerli motorumuzla birlikte 2032 yılından itibaren hem Hava Kuvvetlerimize hem de Endonezya’ya KAAN’ı teslim etmeye başlayacağız inşallah.
ANKA 3, 6. nesil savaş konseptinin başrol oyuncularından biri olacak. Düşman hava savunma sistemlerine yakalanmadan görevini yapabilecek bir İHA. Ayrıca KAAN pilotlarından uçuş esnasında alacağı talimatlarla düşman hava sahasında bizlere avantaj yaratacak bir konsepte sahip. Hayalet uçağımız, karda yürür izini belli etmez. ANKA 3’e yönelik beklentimiz çok büyük; çünkü başarıları bizi şimdiden heyecanlandırıyor. Her davet ettiğimiz heyet ANKA 3’ü gördüğünde şaşırıyor ve birlikte üretmeyi teklif ediyor. Ama biz heyecanımızı öncelikli olarak kendi kullanımımıza vermeyi tercih ediyoruz. Seri üretim faaliyetlerimiz ANKA 3’te de devam ediyor. İnşallah, 2026 yılında ANKA 3″ümüzün Hava Kuvvetlerimize teslimatını gerçekleştireceğiz. Ardından dost ve müttefik ülkelerimizin ihtiyaçlarını karşılayacağız. İnanıyorum ki, Anka 3’ün önü de diğer platformlarımız gibi çok açık.
– TEKNOFEST kuşağı bağlamında gençlere yönelik hangi projeleriniz var?
– 16 bini aşkın kişinin istihdam edildiği şirketimizde genç mühendis ve teknisyenlerimizi yetiştirmeyi sadece Türk Havacılık ve Uzay Sanayii’nin geleceği için değil, ülkemizin yarınları için de üstlendiğimiz bir sorumluluk olarak görüyoruz. Çalışanlarımızın yaklaşık olarak %40’ı 30 yaşın altındaki gençlerden oluşuyor. Yaş ortalamamız 33. Mühendisiyle, teknisyeniyle, idari personeliyle genç nüfusa sahip bir şirketiz. Genç olmaları sizleri yanıltmasın, aynı zamanda tecrübeliler de. Bu tecrübeyi kendilerine öğrencilik hayatlarında açtığımız TUSAŞ penceresiyle kazandırıyoruz. Projelerimizde çalışıp tecrübeli birer mühendis olarak üniversitelerinden mezun oluyorlar. Yeni mezun bir gencin “Ben HÜRJET’te, HÜRKUŞ’ta görev aldım; GÖKBEY’de çalıştım, İHA’ların üretim sürecinde ben de vardım.” demesi çok büyük bir fırsat ve biz bu fırsatı gençlerimize sunuyoruz. Geçtiğimiz yıl yaklaşık 3 bin öğrencimiz üçüncü ve dördüncü sınıf öğrencisiyken zorunlu stajlarını şirketimizde yaptılar. Bunun yanı sıra, gençlerimiz tez araştırmalarını, bitirme projelerini şirketimizde yürütebiliyorlar. Ayrıca, mezuniyetleri sonrasında Mühendislik Geliştirme Programlarımızla (MGP) kendilerine eğitim vermeye devam ediyoruz. Son üç yılda yaklaşık 2500 mezun mühendisimize MGP ile yapısal tasarım, uçuş bilimleri ve aviyonik ile yazılım alanlarında eğitim verdik. Bunların içerisinde yurt dışından gelen yabancı mühendislerimiz de var. Ayrıca şu anda şirketimizde istihdam edilen 7 bin mühendisin 7 bini de kurum içi mühendislik eğitimimizden geçti.
Çalışanlarımızın gelişimine katkı sağlamak amacıyla yürüttüğümüz Lift Up Programlarımız var ayrıca. Lift Up Programlarımızla da bitirme projelerinin, yüksek lisans ve doktora tez araştırmalarının şirketimizde yapılmasına imkân veriyoruz. 2025’te 88 farklı üniversiteden 1186 öğrenciyi kabul ettik. Bu öğrenciler 363 farklı projede çalışma fırsatı buldu. 10 doktora öğrencisine araştırma imkânı sağladık. Bu sayıların gittikçe artmasını hedefliyoruz.
– TUSAŞ’ın gelecek 10 yıllık vizyonu nedir?
– Günümüz itibarıyla tasarlayıp ürettiğimiz özgün ürünlerimizi kendi ihtiyaçlarımızı karşılamanın akabinde dost ve müttefik ülkelere ihraç etme aşamasına gelmiş bulunuyoruz. Bu TUSAŞ için yeni bir çağın başlangıcına işaret ediyor. Artık uçma zamanı.
10 yıl içerisinde 1500 platform teslim etmeyi hedefliyoruz. Havacılıkta 1500 platform ciddi bir rakam. Bu hedefe ulaşabilmek için otomotiv üretme hızında hava aracı üretmemiz gerekiyor. Bu hedefi ekosistemin bütün aktörleriyle el ele vererek, yetkin insan kaynağımız ve mühendislik birikimimizle gerçekleştireceğiz. Seri bir şekilde, maliyet etkin ve kaliteden ödün vermeden üretim yapacağız. Master planımız kapsamında, 50 milyar dolarlık backlog rakamına ulaşmayı hedefliyoruz. Tabii, bütün bunlar dünyadaki öncü konumumuzu pekiştirecek. Önümüzdeki 10 yılda dünyanın ilk 20 savunma sanayii şirketinden biri olacağız.
Yapılamaz bir şey olmadığını geldiğimiz konum itibarıyla zaten ispat ettik. Özgüvenimiz tam. Bundan sonrası, bahsettiğim kapasitede bir seri üretimin nasıl gerçekleştirileceğini, gönül coğrafyamızla birlikte büyümenin ne demek olduğunu gözler önüne sermekte.
Kaynak: Oxu.Az
